Ойық жаралы колит: диагностикалаудың заманауи тәсілдері

Ойық жаралы колит (ОЖК) —
тоқ ішектің шырышты қабығы зақымданатын ішектің созылмалы қабыну ауруы. Қабыну тік ішектен басталып, үздіксіз түрде проксимальді бағытта басқа бөлімдерге таралады.¹

Ойық жаралы колит пациенттердің өмір сапасының айқын төмендеуімен байланысты.¹

Ойық жаралы колиттің клиникалық көріністері^2,3,4

Ойық жаралы колиттің клиникалық көрінісі тоқ ішектің шырышты қабығы қабынуының деңгейі және зақымдану ұзақтығына байланысты анықталады. Ең тән симптомдар — ішек симптомдары, соның ішінде:

Нәжіс шығаруға мәжбүрлейтін қысым (тенезм)

нәжістің жиілеуі

диарея

нәжісті ұстай алмау эпизодтары

ректальді қан кету (гематохезия)

нәжіспен/тік ішектен шырыштың бөлінуі⁵

түнгі дефекациялар (белсенді қабынудың белгісі)

іштің ауыруы/ жайсыздық, көбіне түйілу сипатында

шаршағыштықтың жоғарылауы (жүйелік симптом, көбіне ауру белсенділігімен және/немесе анемиямен байланысты)

ОЖК-ны диагностикалау

Бастапқы тексеру: пациентті бағалаудың негізгі элементтері⁶

Ойық жаралы колитке күдік бар пациенттің бастапқы консультациясы аурудың ауырлық дәрежесін, болжамдық факторларды және жедел терапияның немесе ауруханаға жатқызудың қажеттілігін анықтауға бағытталады. Дәрігер қабыну үдерісінің белсенділігін көрсететін ішек және жүйелік көріністерді анықтауы тиіс.

Ішек симптомдарын клиникалық тұрғыдан бағалау

Алғашқы қабылдауда нақтылап, ескеру маңызды:

Нәжіс жиілігі

(күндізгі және түнгі эпизодтарды қоса алғанда; нәжістің жиілеуі ауру белсенділігімен корреляцияланады)

Ректальді қан кетудің мөлшері мен айқындылығы

(нәжістегі қан — ОЖК белсенділігінің ең сезімтал клиникалық маркерлерінің бірі)

Түнгі дефекациялардың болуы

(ауру белсенділігінің көрсеткіші)

Салмақ жоғалтудың дәрежесі

(жүйелік қабынуды, аурудың ауыр ағымын немесе асқынулардың болуын көрсетуі мүмкін).

Ішектен тыс көріністерді бағалау:⁷

Ішектен тыс көріністер ОЖК бар кейбір пациенттерде кездеседі және ауру белсенділігімен корреляциялануы мүмкін. Дәрігер мыналарды бағалауы тиіс:

Аксиальді спондилоартриттер спектрі

(артрит, артралгиялар, сакроилеит; перифериялық буындардың ісінуінің бар-жоғын бағалау маңызды)⁸

Тері көріністері

(түйінді эритема, гангренозды пиодерма, ауыз қуысы шырышты қабығының афтозды зақымданулары — жүйелік қабынудың маркерлері ретінде)

Офтальмологиялық асқынулар

(ирит, эписклерит, увеит — офтальмологқа уақтылы жолдауды талап етеді)

Гематологиялық өзгерістер

(теміртапшылық анемия немесе созылмалы ауру анемиясы, тромбоцитоз — қабыну белсенділігімен байланысты болуы мүмкін).

Зертханалық диагностика (негізгі жинақ)

Мақсаты:
жүйелік қабынуды, анемиялық синдромды және метаболикалық/нутритивтік бұзылыстарды анықтау және сандық бағалау, сондай-ақ кейінгі мониторинг үшін бастапқы зертханалық көрсеткіштерді алу.⁹

Ұсынылатын зерттеулер^8,9

Қанның жалпы талдауы (ҚЖТ): гемоглобин, лейкоцитарлық формула/лейкоциттер, тромбоциттер

С-реактивті ақуыз (СРБ)

Эритроциттердің шөгу жылдамдығы (СОЭ)

Биохимиялық профиль (клиникалық көрсеткіштер бойынша): альбумин, электролиттер, бауыр көрсеткіштері

Темір алмасуын бағалау (теміртапшылық жағдайды және созылмалы ауру анемиясын ажырату: ферритин, трансферриннің қанығуы (TSAT) / трансферрин қанығу коэффициенті).

Нәжіс зерттеулері

Мақсаты:
қабынуға қарсы/иммуносупрессивті терапияны күшейтер алдында ОЖК өршуін клиникалық тұрғыдан еліктей алатын инфекциялық колитті және/немесе инфекциялық триггерлерді жоққа шығару

Колиттің инфекциялық себептерін диагностикалау

Инфекциялық себептерді, еліктіретін ойық жаралы колиттің клиникалық көрінісін (ACG/ECCO ұсынымдарына сәйкес; нақты тесттер клиникалық қажеттілік бойынша орындалады)^10,11

Инфекциялық триггерлерді бағалау кезінде диагностика үшін мына зерттеулер қарастырылуы мүмкін:

Clostridium difficile — A/B токсиндеріне тест және/немесе NAAT (ПТР);
Escherichia coli
Salmonella species
Yersinia enterocolitica / Y. Pseudotuberculosis
Campylobacter jejuni
Campylobacter coli
паразиттік инфекциялар (қауіп факторлары болғанда: Giardia lamblia, Entamoeba histolytica және т.б. антигендері/ПТР)^{12,13,14,15,16,17}

Эндоскопия — ойық жаралы колит диагнозын растаудың негізгі әдісі¹⁸

Рентгенологиялық әдістер (стандартты зерттеулерді қоса алғанда) ОЖК кезінде шырышты қабықтың қабынулық өзгерістерін бағалау үшін диагностикалық құндылығы шектеулі, эндоскопиялық белсенділік дәрежесін анықтауға жеткілікті дәлдікті қамтамасыз етпейді

Тоқ ішектің эндоскопиясы (артықшылығы — колоноскопия) көп мәртелік биопсиямен бірге ОЖК диагнозын растау үшін таңдау әдісі болып табылады:

зақымдану протяжёндігін және эндоскопиялық белгілер бойынша қабынудың ауырлау деңгейін бағалауға мүмкіндік береді
сондай-ақ гистологиялық верификация үшін материал алуға мүмкіндік береді

Эндоскопиялық зерттеу диагнозды нақтылау, белсенділікті бағалау және ОЖК ағымын динамикалық мониторингілеу үшін, соның ішінде терапияға жауапты және шырышты қабықтың жазылу белгілерін бағалауды қоса алғанда қолданылады.

КТ немесе МРТ қашан қажет?¹⁹

КТ/МРТ ойық жаралы колитке күдік болғанда рутинді түрде қолданылмайды, ОЖК бастапқы диагностикасының стандарты болып табылмайды;

Диагностиканың негізі — биопсиямен жасалған эндоскопия, ал рентгенологиялық визуализация көрсетілімдер бойынша қолданылады.

Қандай жағдайларда КТ/МРТ шынымен қажет:

Крон ауруына күдік (әсіресе жіңішке ішек зақымданғанда) және зақымданудың таралу деңгейін бағалау үшін
асқынуларға күдік (уытты мегаколон, перфорация)
ішектен тыс/жамбастағы асқынулар
атипиялық ағым кезінде дифференциалды диагноз қажеттілігі, сондай-ақ эндоскопия қарсы көрсетілген/мүмкін емес болғанда бағалау
іш қуысы ішіндегі асқынуларды бағалау — абсцестер, флегмоналар, фистулалар, стриктуралар немесе перфорация белгілері

Ойық жаралы колитті диагностикалаудағы эндоскопияның рөлі^20,21,22

Эндоскопия негізгі әдіс болып табылады, ACG/ECCO ұсынымдарына сәйкес диагнозды растау үшін: зақымданудың сипатын визуализациялауға, қабынудың таралу ауқымын анықтауға және аурудың ауырлық дәрежесін бағалауға мүмкіндік береді.

ОЖК-ның типтік эндоскопиялық белгілері

Тік ішектен басталып, проксимальді бағытта таралатын шырышты қабықтың үздіксіз қабынуы
Шырышты қабықтың ісінуі, түйіршіктілігі, диффузды гиперемиясы
Жанасқанда қансырау, тамырлық суреттің жоғалуы, шырышты қабықтың сынғыштығының артуы
Әртүрлі тереңдіктегі эрозиялар мен ойық жаралар, өздігінен қан кетулер болуы мүмкін
Ішек саңылауының тарылуы (көбіне ұзаққа созылған созылмалы қабыну кезінде)
Псевдополиптер, шырышты қабық атрофиясының ошақтары

Әдетте диагнозды түпкілікті верификациялау және ОЖК-ны колиттің басқа түрлерінен ажырату гистологиялық зерттеусіз мүмкін емес.

Сондықтан эндоскопиядан кейінгі келесі міндетті кезең — морфологиялық талдау үшін көп мәртелік биопсияны алу, соның ішінде тоқ ішектің әртүрлі бөлімдерінен және қабыну дәрежесі әртүрлі аймақтардан (оның ішінде визуалды өзгеріссіз шырышты қабықтан) алынған үлгілер

Гистологиялық көрініс: типтік белгілер^23,24

Меншікті табақшадағы лимфоциттерден, плазмалық жасушалардан, белсенділік кезінде нейтрофилдерден тұратын тығыз қабыну инфильтраттары
Крипта архитектурасының өзгерістері: деформация, тармақталу, ретсіздік, базальді плазмоцитоз — созылмалы қабынудың ең ерте және спецификалық белгілерінің бірі
Бокалтәрізді жасушалардың деплециясы
Панет жасушаларының метаплазиясы (созылмалы қабыну кезінде тоқ ішектің сол жақ жартысында жиірек)
Криптит және крипта-абсцестер
Гранулёмалар ойық жаралы колитке тән емес; оларды анықтау Крон ауруы диагнозын көбірек қолдайды

Қорытынды

Ойық жаралы колит диагностикасы мынаған негізделеді:

клиникалық деректерге

зертханалық көрсеткіштерге

эндоскопиялық көрініске^18,20

гистологиялық зерттеуге^23,24

Симптомдарды, зертханалық деректерді, эндоскопиялық және гистологиялық белгілерді кешенді бағалау диагнозды дәл қоюға және ауру белсенділігін анықтауға мүмкіндік береді^18,20.

ACG¹ және ECCO¹¹ өзекті клиникалық ұсынымдарын қолдану стандартталған тәсілді қамтамасыз етеді және мамандарға күнделікті тәжірибеде дәлелге негізделген шешім қабылдауға көмектеседі.

Осындай көпсатылы тәсіл диагностикалық қателіктер ықтималдығын азайтады, ойық жаралы колитті колиттің басқа түрлерінен дұрыс ажыратуға және қабыну белсенділігін уақтылы бағалауға мүмкіндік береді.
Гастроэнтеролог, эндоскопист, зертханалық мамандар және морфолог арасындағы ынтымақтастық халықаралық стандарттарға сәйкес келетін ең дәл әрі заманауи диагностикалауды қамтамасыз етеді^1,11.

Источники:

Rubin DT, Ananthakrishnan AN, Siegel CA, Barnes EL, Long MD. ACG Clinical Guideline Update: Ulcerative Colitis in Adults. The American Journal of Gastroenterology. June 2025. DOI: 10.14309/ajg.0000000000003463.
Ungaro R, Mehandru S, Allen PB, Peyrin-Biroulet L, Colombel JF. Ulcerative colitis. Lancet. 2017;389(10080):1756-1770. doi:10.1016/S0140‑6736(16)32126-2.
Danese S, Fiocchi C. Ulcerative colitis. N Engl J Med 2011 Nov 3;365(18):1713–25. Doi: 10.1056/NEJMra1102942.
Dignass A, Eliakim R, Magro F, et al. Second European evidence-based consensus on the diagnosis and management of ulcerative colitis part 1: definitions and diagnosis. J Crohns Colitis. 2012;6(10):965-990. doi:10.1016/j.crohns.2012.09.003.
Kornbluth A, Sachar DB; Practice Parameters Committee of the American College of Gastroenterology. Ulcerative colitis practice guidelines in adults: American College Of Gastroenterology, Practice Parameters Committee. Am J Gastroenterol. 2010;105(3):501-524. doi:10.1038/ajg.2009.727.
Rao SSC, Holdsworth CD, Read NW. Symptoms and stool patterns in patients with ulcerative colitis. Gut 1988;29(03):342–345.
JGordon H, Burisch J, Ellul P, et al. ECCO Guidelines on Extraintestinal Manifestations in Inflammatory Bowel Disease. J Crohns Colitis. 2024;18(1):1-37. doi:10.1093/ecco-jcc/jjad108Schwartzman M, Ermann J, Kuhn KA, Schwartzman S, Weisman MH. Spondyloarthritis in inflammatory bowel disease cohorts: systematic literature review and critical appraisal of study designs. RMD Open. 2022;8:e001777 doi.org/10.1136/rmdopen‑2021‑001777.
Schwartzman M, Ermann J, Kuhn KA, Schwartzman S, Weisman MH. Spondyloarthritis in inflammatory bowel disease cohorts: systematic literature review and critical appraisal of study designs. RMD Open. 2022;8:e001777 doi.org/10.1136/rmdopen‑2021‑001777.
Grant RK, Jones GR, Plevris N, et al. The ACE (Albumin, CRP and Endoscopy) Index in Acute Colitis: A Simple Clinical Index on Admission that Predicts Outcome in Patients With Acute Ulcerative Colitis. Inflamm Bowel Dis. 2021;27(4):451-457. doi:10.1093/ibd/izaa088.
Rubin DT, Ananthakrishnan AN, Siegel CA, et al. ACG Clinical Guideline Update: Ulcerative Colitis in Adults. The American Journal of Gastroenterology. 2025;120(6):1187–1224. doi:10.14309/ajg.0000000000003463.
Kucharzik T, Ellul P, Greuter T, et al. ECCO Guidelines on the Prevention, Diagnosis, and Management of Infections in Inflammatory Bowel Disease. Journal of Crohn’s and Colitis. 2021;15(6):879–913. doi:10.1093/ecco-jcc/jjab052.
Hourigan SK, Oliva-Hemker M, Hutfless S. The prevalence of Clostridium difficile infection in pediatric and adult patients with inflammatory bowel disease. Dig Dis Sci. 2014;59(9):2222-2227. doi:10.1007/s10620‑014‑3169‑4.
Razik R, Rumman A, Bahreini Z, McGeer A, Nguyen GC. Recurrence of Clostridium difficile Infection in Patients with Inflammatory Bowel Disease: The RECIDIVISM Study. Am J Gastroenterol. 2016;111(8):1141-1146. doi:10.1038/ajg.2016.187.
Burke D. Escherichia coli and ulcerative colitis. J R Soc Med. 1997;90(11):612-617. doi:10.1177/014107689709001106.
Tripathi MK, Pratap CB, Dixit VK, et al. Ulcerative Colitis and Its Association with Salmonella Species. Interdiscip Perspect Infect Dis. 2016; 2016:5854285. doi:10.1155/2016/5854285.
Doshi P, Sivaram G, Sievers C. An Atypical Case of Yersinia enterocolitica Infection in a Patient Suspected With Ulcerative Colitis Flare-Up. Cureus. 2024;16(2):e53780. Published 2024 Feb 7. doi:10.7759/cureus.53780.
Iguidbashian JP, Parekh JD, Kukrety S, Andukuri VG. Campylobacter jejuni and Pseudomonas coinfection in the setting of ulcerative colitis. BMJ Case Rep. 2018;2018:bcr2018224941. Published 2018 Jun 6. doi:10.1136/bcr-2018-224941.
Matsuura M, Saito D, Miyoshi J, Hisamatsu T. Possible Role of Image-Enhanced Endoscopy in the Evaluation of Mucosal Healing of Ulcerative Colitis. Digestion. 2023;104(1):42-50. doi:10.1159/000528003.
Maccioni F, Colaiacomo MC, Parlanti S. Ulcerative colitis: value of MR imaging. Abdom Imaging. 2005;30(5):584-592. doi:10.1007/s00261-004-0284-2.
Choi CH, Moon W, Kim YS, et al. Second Korean guidelines for the management of ulcerative colitis. Intest Res. 2017;15(1):7-37. doi:10.5217/ir.2017.15.1.7.
Sood, A., Mahajan, R., Singh, A., Midha, V., & Mehta, V. (2022). Endoscopy for assessment of mucosal healing in ulcerative colitis: Time bound or response guided? Intestinal Research, 20(3), 297–302. doi.org/10.5217/ir.2021.00099.
Politis DS, Papamichael K, Katsanos KH, et al. Presence of pseudopolyps in ulcerative colitis is associated with a higher risk for treatment escalation. Ann Gastroenterol. 2019;32(2):168-173. doi:10.20524/aog.2019.0357.
Tom C. DeRoche, Shu-Yuan Xiao, Xiuli Liu. Histological evaluation in ulcerative colitis, Gastroenterology Report, Volume 2, Issue 3, August 2014, Pages 178–192, doi.org/10.1093/gastro/gou031.
Burton I. Korelitz, Mucosal healing as an index of colitis activity: Back to histological healing for future indices, Inflammatory Bowel Diseases, Volume 16, Issue 9, 1 September 2010, Pages 1628–1630, https://doi.org/10.1002/ibd.21268.

VV-MEDMAT-134222
2026 жыл, наурыз айы

Ойық жаралы колит пациенттердің өмір сапасының айқын төмендеуімен байланысты.1

Ойық жаралы колиттің клиникалық көріністері2,3,4