Фабри ауруы

Фабри ауруы — GLA геніндегі мутациямен және жасушаларда глоботриаозилцерамидтің (GL-3) жиналуымен байланысты лизосомалық α-галактозидаза (α-GalA) ферментінің тапшылығынан туындайтын, Х-хромосомамен тіркескен үдемелі генетикалық ауру.¹

Аурудың таралуын білдіретін қызыл контурлы глобус белгішесі

Фабри ауруының таралуы 1:17 000-нан 1:117 000-ға дейін кең ауқымда өзгеріп отырады²

Классикалық мутациялар Фабри ауруында шамамен 1:22 000 — 1:40 000 ер адамда²
Атипиялық көріністер шамамен ер адамдарда 1:1000 — 1:3000 және әйелдерде 1:6000 — 1:40 000²

Дені сау адамдарда α-GAL A ферменті жасушалардағы гликосфинголипидтердің терминалдық α-галактозид қалдықтарын ыдыратады (негізгі субстрат — глоботриаозилцерамид GL-3). Осылайша фермент осы липидтердің қалыпты лизосомалық катаболизмін қамтамасыз етеді және олардың жасушаларда жиналуына жол бермейді.³

Альфа-GAL A қалыпты деңгейіндегі және GL-3 жиналмайтын жасуша сызбасы

Фабри ауруы кезінде альфа-GAL A ферментінің тапшылығы лизосомаларда Gb3 гликолипидтерінің үдемелі жиналуына әкеледі. Gb3-тің аномальді жиналуы жасушалық дисфункцияны туындатады, бұл көптеген ағзалар мен жүйелердің үдемелі зақымдануына алып келеді.³

Альфа-GAL A төмендеген немесе жоқ және GL-3 жиналатын жасуша сызбасы

Аурудың жеке ағымын білдіретін қызыл контурлы белгіше

Маңызды атап өту керек, Фабри ауруы әр пациентте әртүрлі өтеді: кейбір симптомдар айқынырақ болуы мүмкін, ал басқалары мүлде болмауы мүмкін.⁴

Фабри ауруының ең жиі кездесетін белгілері мен симптомдары:^1,5-7

Фабри ауруы зақымдайтын ағзалар мен жүйелердің сызбасы

Фабри ауруының симптомдары әдетте балалық шақта байқалғанымен, ағзалардың зақымдануы айқынырақ сипат ала бастаған кезде де олар ұзақ уақыт бойы танылмай қалуы мүмкін.⁷

Фабри ауруының клиникалық симптомдары елеулі вариабельділікпен сипатталады, бұл пациенттің жынысына, патогендік нұсқаның түріне және әйелдердегі X-хромосоманың инактивация дәрежесіне байланысты.⁸
Аурудың көріністері ер адамадардағы ерте басталатын ауыр классикалық түрден кеш басталатын фенотипі бар әйелдердегі GLA гені нұсқасының симптомсыз тасымалдаушылығына дейін өзгеріп отырады, сонымен қатар көптеген аралық нұсқаларды қамтиды.⁸

Фабри ауруының классикалық фенотипі⁵ —
альфа-GAL A белсенділігі өте төмен/жоқ (1%-дан аз), ерте басталатын (балалық шақ/жасөспірімдік кезең) және мультижүйелік зақымданумен сипатталатын түр.

Жетекші клиникалық көріністер: нейропатиялық ауырсынулар/акропарестезиялар, ангиокератомалар, гипо-/ангидроз, құйынтәрізді кератопатия және көптеген ағзалардың ерте зақымдануы.

Үдеуі: ауыр бүйрек жеткіліксіздігінің, кардиомиопатияның және инсульттің дамумен жүретін жылдам ағым.

Кеш басталатын Фабри ауруы⁵ —
бұл альфа GAL A қалдық белсенділігі бар (1-30 %-ға дейін)⁹, әдетте ересек жаста басталатын және жиі бір жүйенің зақымдануымен сипатталатын түр.

Жетекші клиникалық көріністер: көбінесе кардиалдық нұсқа (гипертрофиялық кардиомиопатия, аритмиялар, өткізгіштік бұзылыстары, үдемелі жүрек жеткіліксіздігі), бүйректік нұсқа (протеинурия, үдемелі бүйрек жеткіліксіздігі) және цереброваскулярлық нұсқа — ТИА/инсульт болуы мүмкін. Нейропатиялық ауырсыну/тері және "классикалық" белгілер (ангиокератомалар, гипогидроз/ангидроз, cornea verticillata) әлсіз білінуі мүмкін.

Үдеуі: Фабри ауруының кеш фенотипі әдетте баяуырақ және кейінірек үдейді, ересек жаста басталады (көбіне кардиалдық және/немесе бүйректік асқынулар сатысында диагноз қойылады).

Қазақстанда Фабри ауруын диагностикалау бағдарламасы жүзеге асырылуда — бұл пациенттердің өмір сүру сапасын сақтау және жақсарту үшін маңызды.

Толығырақ

Пациенттердің едәуір бөлігінде Фабри ауруы нысана-ағзалардың — жүректің, бүйректің немесе орталық жүйке жүйесінің зақымдануы дамығаннан кейін ғана анықталады.¹⁰

Бұл асқынулар көбінесе пациентті дәрігерге әкелетін және ауруға күдік туғызуға мүмкіндік беретін алғашқы клиникалық белгілерге айналады.¹⁰

Фабри ауруы кезіндегі жүрек зақымдануының белгілері

Жүректің зақымдануы Фабри ауруының ең жиі және ең ауыр көріністерінің бірі болып табылады, әрі осы ауру кезіндегі өлім-жітімнің жетекші себебі саналады.^11,12
Миокардта, өткізгіш жүйе жасушаларында және эндотелийде гликосфинголипидтердің (Gb3, lyso‑Gb3) жиналуы гипертрофияға, фиброзға және жүрек функциясының бұзылуына әкеледі.^11,12

Сол жақ қарыншаның гипертрофиясы (СҚГ 13 мм-ден жоғары), ол патологиялық жүктеме жағдайларымен (мысалы, артериялық гипертензия немесе аорталық стеноз) байланысты болмаса, Фабри ауруының маңызды белгісі болып табылады.⁵⁴

Клиникалық көріністер

кеудедегі ауырсыну, жүректің қатты қағуы, ентігу және естен тану^12,13
артериялық гипертензиясыз сол жақ қарыншаның гипертрофиясы (негізінен концентрлік) — ең жиі белгі^12,13
жүрек қақпақшаларының, әсіресе митральді қақпақшаның дисфункциясы^12,13
өткізгіш жүйенің зақымдануына байланысты аритмиялар және кенеттен өлім қаупі^12,13
диастолалық дисфункция және үдемелі жүрек жеткіліксіздігі^11,13

Диагностика

ЭКГ

сол жақ қарыншаның гипертрофиясы (ST сегментінің депрессиясы, қысқа PR аралығы және T-тісшесінің инверсиясы)^12-14
ырғақ пен өткізгіштік бұзылыстары: QRS кешенінің кеңеюі, QT аралығының ұзаруы; АВ-түйін блокадалары, Гис шоғыры аяқшаларының блокадалары^12,13

МРТ

гадолинийдің кеш жиналу аймақтарын анықтау (миокард фиброзы ошақтарына сәйкес келеді)^12,13,16

ЭхоКГ

СҚ еркін қабырғасының гипертрофиясы^13,15
СҚ-ның концентрлік гипертрофиясы (13–22 мм)^12,15,17
митральді қақпақша жармаларының қалыңдауы^12-14

Фабри ауруы кезіндегі сол жақ қарыншаның эхокардиографиясы

1-сурет.
Парастерналды эхокардиография: ұзын (A) және қысқа (B) біліктер.

Дереккөзден бейімделген:
Liu et al., PLoS One 2013;8(5):e64603.
CC BY 4.0.¹⁸

Эхо-КГ-да сол жақ қарыншаның концентрлік гипертрофиясын көрсету

(датчиктің парастерналды орналасуындағы қысқа ось проекциясы)

Фабри ауруымен байланысты жүрек фенотиптері

Фабри ауруы бар пациенттердегі жүрек-қантамыр ауруларының клиникалық көрінісі төмендегілерге байланысты өзгеріп отырады:¹⁹

GLA нақты нұсқасы
пациенттің жынысы
симптомдардың пайда болу жасы

Классикалық фенотипі

Кеш басталатын жүрек фенотипі

Әйелдердегі Фабри ауруы

Жүрек аурулары жүрекке қатысы жоқ клиникалық белгілер мен симптомдармен қатар дамуы мүмкін.^20,21
Аурулардың, соның ішінде жүрек‑қантамыр жүйесі ауруларының белгілері мен симптомдары бала кезден бастап байқалуы мүмкін.²²

Жүректік көріністер жүректік емес көріністерден басым²¹

Классикалық ауруы даму мүмкін²⁵
Кеш басталатын жүрек ауруы даму мүмкін²⁵

Пациенттерде ентігу, кеуде ауыруы, жүрек қағуы және естен тану байқалады²³
Симптомдар жүректің үдемелі гипертрофиясының, өткізгіштік бұзылыстарының және аритмиялардың дамуына сәйкес келеді^20,23

Пациенттердің көпшілігінде СҚГ байқалады²¹
Жүрек фенотипінің көріністері сондай-ақ мыналарды қамтуы мүмкін:²⁴
- → Кардиомегалияны
- → Обструктивті емес ГКМП-ны
- → Қақпақша ауруын
- → Аритмияларды

Жүрек тарапынан симптомдар әдетте ерлерге қарағанда 10 жыл кешірек пайда болады²³
Жүрек-қантамырлық дисфункциясы Фабри ауруы бар әйелдердің мерзімінен бұрын қайтыс болуының негізгі себебі болуы мүмкін²⁶
Фабри ауруы әйелдердегі түсіндірілмеген кеш басталатын кардиомиопатиялардың 12 %-ына дейін құрауы мүмкін²⁵

Фабри ауруы кезіндегі бүйрек зақымдануының белгілері¹

Бүйрек зақымдануы — Фабри ауруының негізгі және ең ерте көріністерінің бірі.
Фабри ауруы бар пациенттердің 48 %-ында бүйрек зақымдануы байқалады.²⁷
Негізгі патогенетикалық механизм — бүйрек жасушаларында, ең алдымен подоциттерде, Gb3 гликосфинголипидінің жиналуы. Бұл олардың зақымдануына, базальді мембранадан ажырауына және несеппен жоғалуына әкеледі.^1,27

Клиникалық көріністер

Протеинурия, микроальбуминурия²⁸
Бүйрек функциясының үдемелі бұзылуы, шумақтық сүзілу жылдамдығының (СКФ) біртіндеп төмендеуімен²⁹
Диализді қажет ететін терминалдық бүйрек жеткіліксіздігі^28,30
Бүйректерде парапельвикалық кисталардың жиі дамуы³⁰

Алғашқы клиникалық белгі әдетте микроальбуминурия болып табылады, ол жас ұлғаюымен айқын протеинурияға дейін үдейді.²⁸

Біртіндеп шумақтық сүзілу жылдамдығының үдемелі төмендеуімен созылмалы бүйрек ауруы (СБА) дамиды.^29,30 Пациенттердің бір бөлігінде гемодиализді қажет ететін терминалдық бүйрек жеткіліксіздігі дамиды.²⁸

Фабри ауруы кезіндегі бүйректің ультрадыбыстық кескіні

2-сурет. Құрсақ қуысының УДЗ-сы: Фабри ауруы бар пациенттің сол жақ бүйрегінің қыртысты-милық гиперэхогенділігі және парапельвикалық кисталары бар қиғаш кесіндісі.

Дереккөзден бейімделген: Azancot MA, Vila J, Domínguez C, Serres X, Espinel E. Multiple parapelvic cysts in Fabry disease. Nefrología. 2016;36(5):533–536. Open Access.³¹

Фабри ауруы бар пациенттердің 50 %-ында бүйрек синусының кисталары немесе парапельвикалық кисталар болады³²

Фабри ауруы кезіндегі бүйрек зақымдануының «классикалық» нұсқасы және «кеш басталатын» нұсқасы ажыратылады

«Классикалық нұсқа»

Шумақтардың, интерстициальді өзекшелердің және тамырлық құрылымдардың потенциалды қайтымсыз өзгерістері¹
Шумақтардың зақымдануы және гломерулосклероз¹
Үдемелі альбуминурия және протеинурия¹
Бүйрек функциясының үдемелі төмендеуі³³
Бүйректің парапельвикалық кисталары³⁰
Пациенттерде асқынулардың даму жиілігі жоғары байқалады³⁴
Ерлерде СБА-ның A3 сатысына⁸ дейін үдеу қаупі жоғары³⁴

«Кеш басталатын түрі»

Гемодиализде жүрген ерлердің 0,16–1,2 %-ында анықталады^35,36
GLA геніндегі кейбір мутациялар аурудың кеш басталуымен байланысты³⁶
Терминалдық созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі 40–50 жастағы пациенттерде дамиды³³

Фабри ауруы кезіндегі жүйке жүйесінің зақымдану белгілері

Фабри ауруы эндотелийде, нейрондарда және орталық (ОЖЖ), сондай-ақ шеткергі жүйке жүйесінің (ШЖЖ) өткізгіш жүйесі құрылымдарында гликосфинголипидтердің (Gb3, lyso‑Gb3) жиналуы есебінен неврологиялық бұзылыстар туындатады.²⁷
Неврологиялық белгілер мен симптомдар ерлерде 84 %-ға дейін және әйелдерде 79 %-ға дейін жиілікпен байқалады (FOS деректері бойынша).²⁷

18-ден 55 жасқа дейінгі жастағы транзиторлық ишемиялық шабуылдар, ишемиялық және геморрагиялық инсульттер пациентте басқа типтік белгілер дамымай тұрып, Фабри ауруының алғашқы көріністері болуы мүмкін.^1,37

Орталық жүйке жүйесінің (ОЖЖ) зақымдануы

Цереброваскулярлық көріністер (ТИА және ишемиялық инсульт) ер пациенттердің 25 %-ында және әйел пациенттердің 21 %-ында байқалады. Инсульт өткерген Фабри ауруы бар пациенттердің 45,9 %-ы алғашқы инсультті Фабри ауруы диагнозы қойылғанға дейін өткерген (FOS деректері бойынша).²⁷
МРТ-да анықталатын мидың ақ затының зақымдануы — созылмалы тамырлық зақымданудың белгісі.³⁸
Когнитивтік функциялардың бұзылуы, соның ішінде психомоторлық жылдамдық, зейін шоғырландыру және атқарушылық функциялар саласындағы бұзылыстар.³⁹
Психоневрологиялық бұзылыстар — мазасыздық, депрессия және мінез-құлықтағы өзгерістер.⁴⁰
Нейропатиялық ауырсыну, соның ішінде бас ауруы — ер пациенттердің 81 %-ында және әйел пациенттердің 65 %-ында байқалады.⁴¹

Фабри ауруы кезіндегі өзгерістері бар ми МРТ-сі

3-сурет. Фабри ауруы бар 40 жастағы әйелдегі Т2-салмақталған МРТ кескіндерінде ақ заттың екіжақты диффузды, дақты және ішінара қосылатын гиперинтенсивті ошақтары.

Дереккөзден бейімделген: Cocozza S et al. Insights Imaging. 2018;9(6):1077–1088. © The Author(s) 2018. CC BY 4.0.⁴²

Шеткергі жүйке жүйесінің (ШЖЖ) зақымдануы

Негізгі симптомдар жіңішке жүйке талшықтарының зақымдануымен байланысты:

Нейропатиялық ауырсынуға акропарастезиялар (алақан мен табандағы күйдіріп, шаншитын ауырсыну) және Фабри криздері — алақан мен табаннан басталып, орталыққа қарай таралатын төзгісіз ауырсынудың жедел ұстамалары жатады; жиі стресс, қызба немесе физикалық жүктемемен қоздырылады.⁴¹
Асқазан-ішек жолының бұзылыстарымен немесе гипо-/ангидрозбен көрінетін автономды жүйке жүйесінің дисфункциясы.²⁷
Физикалық жүктемені нашар көтеру және терморегуляцияның бұзылуы.⁴¹
Есту және вестибулярлық бұзылыстар (есту қабілетінің төмендеуі — үдемелі де, кенеттен болатын саңыраулық та, құлақтағы шу, бас айналу).²⁷

Пациенттердің 80%-ында кохлеовестибулярлық зақымданулар кездеседі, симптомдар кенеттен болған саңыраулықтан үдемелі сенсоневралдық есту төмендеуіне дейін өзгеріп отырады.⁴³

Кохлеовестибулярлық бұзылыстар кезіндегі тоналдық шектік аудиограмма

4-сурет. Тоналдық шектік аудиограмма: Фабри ауруы бар пациенттің сол құлағындағы 15 дБ ауа-сүйек аралығы бар аралас есту төмендеуі.

Фабри ауруы кезіндегі көз зақымдануының белгілері

Көз көріністері Фабри ауруының ең жиі және ерте белгілерінің бірі болып табылады. Олар көздің әртүрлі құрылымдарында — эпителиалдық жасушаларда, тамырлар эндотелийінде, нейроретинада және көздің қосалқы аппараты элементтерінде гликосфинголипидтердің (Gb3/lyso‑Gb3) жиналуымен байланысты.⁴⁴

1. Қасаң қабық:

Құйынтәрізді кератопатия (cornea verticillata) — 75–98 % пациенттерде кездесетін ең жиі офтальмологиялық белгі: алтын-қоңыр түсті «вортекс» суретін түзетін құйынтәрізді субэпителиалдық шөгінділермен сипатталады. Бұл биомикроскопия (саңылаулы шам) әдісімен анықталатын маңызды диагностикалық белгі.⁴⁴

Cornea verticillata (қасаң қабық эпителийіндегі құйынтәрізді паттерні бар бұлдыр шөгінділер) — Фабри ауруының тән белгісі.⁴⁵

Фабри ауруы кезіндегі cornea verticillata бар қасаң қабықтың фотосуреті

5-сурет. Оң көздің саңылаулы шамдағы фотосуреті: қасаң қабықтағы құйынтәрізді суреті бар диффузды қоңырқай шөгінділер (cornea verticillata); өзгерістер екіжақты.

2. Ангиопатия.

Пациенттердің 64–86 %-ында кездесетін конъюнктива және торқабық тамырларының иректілігі тән. Өзгерістер аурудың ауырлығымен корреляцияланады.⁴⁴ Кейбір пациенттерде конъюнктива тамырларының микроаневризмалары анықталады.⁴⁵

Фабри ауруы кезіндегі тамырлық өзгерістері бар көз түбінің фотосуреті

6-сурет. Оң көздің көз түбінің фотосуреті: торқабық тамырларының иректілігі (екіжақты), көру жүйкесі дискінен төменгі-мұрындық квадрантта шынытәрізді денеге аздаған қан құйылу.

3. Фабриге тән «катаракта».

Алдыңғы субкапсулярлық «пропеллер тәрізді» бұлыңғырланулар және артқы радиалды катаракталар болуы мүмкін. Мұндай бұлыңғырланулар классикалық фенотипі бар ерлердің 30–40 %-ында кездесуі мүмкін және әйелдерде сирегірек байқалады. Бұл өзгерістер әдетте көру өткірлігіне айтарлықтай әсер етпейді, бірақ типтік диагностикалық белгі болып табылады.⁴⁴

Құрғақ көздің, көз жасы үлбірінің тұрақсыздығының жиілігі жоғары болуы мүмкін, бұл Фабри ауруы кезіндегі липидтер метаболизмінің бұзылыстарымен байланысты.⁴⁶

Ерте офтальмологиялық белгілерді білдіретін қызыл контурлы белгіше

Көптеген офтальмологиялық белгілер ерте, ауыр жүйелік асқынулардан әлдеқайда бұрын пайда болады.⁴⁴

Фабри ауруының тұқым қуалауы

Фабри ауруы Х-хромосомамен тіркескен ауру болып табылады және балаларға анадан да, әкеден де берілуі мүмкін.⁴⁷

Ана жағынан⁴⁷

Екі Х-хромосоманың бірінде мутациясы бар ананың өз балаларының әрқайсысына Фабри ауруын беру ықтималдығы 50 %.

Фабри ауруының ана жағынан тұқым қуалау сызбасы

GLA генінің 1000-нан астам әртүрлі мутациясы белгілі.⁴⁸

Жалғыз X-хромосомасында ақаулы GLA гені бар ер адамдар ауру бойынша гомозиготалы, ер адамдарда ауру әрқашан көрініс береді.¹

Мутация түрі нақты адамда аурудың қалай өтетінін анықтауы мүмкін.⁴⁹

X-хромосомасындағы GLA гені бар әйелдер ауру бойынша гетерозиготалы, әйелдерде X-хромосоманың кездейсоқ тұқым қуалайтын инактивациясы (лионизациясы) кезінде аурудың ауыр түрі (ер адамдардағыдай) дамуы мүмкін. Аурудың ауырлығы X-хромосоманың инактивация дәрежесіне байланысты.¹

Әке жағынан⁴⁷

Егер әкесі ауырса, онда оның мутациясы бар X-хромосомасы барлық қыздарына тарайды, бірақ ауру ұлдарына тарамайды, өйткені ұл әкесінен Y-хромосоманы алады.

Фабри ауруының әке жағынан тұқым қуалау сызбасы

Фабри ауруының өмір сапасына әсері

Фабри ауруы ауырсыну, ағзалық асқынулар, эмоциялық және әлеуметтік ауыртпалық салдарынан пациенттердің өмір сапасын едәуір төмендетеді.

Ауырсыну — өмір сапасының төмендеуінің негізгі факторы⁵⁰

Созылмалы нейропатиялық ауырсыну — Фабри ауруының ең ерте және тұрақты симптомдарының бірі. FOS деректері бойынша, пациенттерде BPI шкаласы бойынша ауырсынудың айқын көрсеткіштері байқалады: ем басталғанға дейін «ең қатты ауырсынудың» орташа балы 5.1 (SD 2.7) болған.

Фабри ауруы кезіндегі ауырсыну:

физикалық белсенділікті шектейді
еңбекке қабілеттілікті төмендетеді
ұйқы бұзылыстарын туындатады
эмоциялық титықтауды туындатады (мазасыздық, депрессия).

Фабри ауруы кезіндегі депрессия⁵¹

Зерттеулер деректері бойынша, Фабри ауруы бар пациенттерде депрессияның таралуы 15 %-дан 62 %-ға дейін ауытқиды.

Депрессиялық симптомдардың пайда болуы мыналармен байланыстырылады:

созылмалы нейропатиялық ауырсынумен
шаршағыштықпен
ұйқының бұзылуымен
симптомдардың күнделікті өмірге елеулі әсерімен

Пациенттерде көңіл күйдің тұрақты төмендеуі, үмітсіздік сезімі, ашушаңдық, сондай-ақ зейін қою мен мотивацияға қатысты қиындықтар байқалады.
Депрессия күшейеді ауру симптомдары нашарлаған кезеңдерде, соның ішінде ауырсыну мен ағзалық асқынулардың үдеуі кезінде.
Депрессия әлеуметтік оқшаулануға, еңбекке қабілеттіліктің төмендеуіне және жалпы өзін-өзі бағалаудың нашарлауына әкеледі, осылайша аурудың психологиялық ауыртпалығын күшейтеді.⁵¹

Аурудың жүйелік көріністері және олардың өмір сапасына әсері

Бүйректік асқынулар.⁵²

Бүйрек функциясының үдемелі нашарлауы (СКФ төмендеуі) әлсіздікпен, физикалық мүмкіндіктердің шектелуімен және мазасыздықпен көрінеді.⁵²

Кардиологиялық көріністер.⁵³

Миокард гипертрофиясы, аритмиялар және жүктемеге төзімділіктің төмендеуі де өмір сапасының нашарлауына ықпал етеді.⁵³

Неврологиялық және психоэмоциялық көріністер.⁵³

Фабри ауруы бар пациенттер зейіннің төмендеуін, шаршағыштықтың артуын және эмоциялық күйзелісті атап өтеді. Симптомдар әлеуметтік оқшаулануға, кәсіби қызметтегі қиындықтарға және жалпы әл-ауқаттың төмендеуіне әкеледі.⁵³

Источники:

Germain DP. Fabry disease. Orphanet J Rare Dis. 2010;5:30. doi:10.1186/1750-1172-5-30
Bokhari SRA, Zulfiqar H, Hariz A. Fabry Disease. [Updated 2023 Jul 4]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK435996/
Stamerra CA, Del Pinto R, di Giosia P, Ferri C, Sahebkar A. Anderson-Fabry Disease: From Endothelial Dysfunction to Emerging Therapies. Adv Pharmacol Pharm Sci. 2021;2021:5548445. Published 2021 May 13. doi:10.1155/2021/5548445
Cammarata G, Fatuzzo P, Rodolico MS, et al. High variability of Fabry disease manifestations in an extended Italian family. Biomed Res Int. 2015;2015:504784.
doi:10.1155/2015/504784
Ortiz A, Germain DP, Desnick RJ, et al. Fabry disease revisited: management and treatment recommendations for adult patients. Mol Gen Metab. 2018;123(4):416-427.
doi:10.1016/j.ymgme.2018.02.014
Morand, O., Johnson, J., Walter, J., Atkinson, L., Kline, G., Frey, A., Politei, J., & Schiffmann, R. (2019). Sy mptoms and Quality of Life in Patients with Fabry Disease: Results from an International Patient Survey. Advances in therapy, 36(10), 2866–2880. https://doi.org/10.1007/s12325-019-01061-x
Nilsson M, Kolagari HT, Epstein D, et al. Visual outcome, ocular findings, and visual quality of life in patients with Fabry disease. Ophthalmic Genet. 2022;43(6):841-849. doi:10.1080/13816810.2022.2132515
Spada M, Pagliardini S, Yasuda M, et al. High incidence of later-onset fabry disease revealed by newborn screening. Am J Hum Genet. 2006;79(1):31-40. doi:10.1086/504601
Schiffmann R, Ries M. Fabry Disease: A Disorder of Childhood Onset. Pediatr Neurol. 2016 Nov;64:10-20. doi:10.1016/j.pediatrneurol.2016.07.001. Epub 2016 Jul 29.
PMID: 27555236.
Valtola K, Hedman M, Kantola I, et al. Late-onset and classic phenotypes of Fabry disease in males with the GLA-Thr410Ala mutation. Open Heart. 2023;10(1):e002251.
doi:10.1136/openhrt-2023-002251
Weissman D, Dudek J, Sequeira V, Maack C. Fabry Disease: Cardiac Implications and Molecular Mechanisms. Curr Heart Fail Rep. 2024;21:81-100. doi:10.1007/s11897-024-00645-1
Azevedo O, Cordeiro F, Gago MF, et al. Fabry Disease and the Heart: A Comprehensive Review. Int J Mol Sci. 2021;22(9):4434. doi:10.3390/ijms22094434
Dougherty S, Germain DP, Oudit GY, et al. Cardiac manifestations of Fabry disease. npj Cardiovasc Health. 2025;2:40. doi:10.1038/s44325-025-00058-6
Monda E, Falco L, Palmiero G, et al. Cardiovascular involvement in Fabry's disease: new advances in diagnostic strategies, outcome prediction and management. Card Fail Rev.2023;9:e12. doi:10.15420/cfr.2023.06
Spinelli L, Bianco A, Riccio E, Pisani A, Iaccarino G. Cardiac involvement in Anderson-Fabry disease: the role of advanced echocardiography. Front Cardiovasc Med. 2024;11. doi:10.3389/fcvm.2024.1440636
Thompson SE, Roy A, Geberhiwot T, et al. Fabry Disease: Insights into Pathophysiology and Novel Therapeutic Strategies. Biomedicines. 2025;13(3):624. doi:10.3390/biomedicines13030624
Wu JC, Ho CY, Skali H, et al. Cardiovascular manifestations of Fabry disease: relationships between left ventricular hypertrophy, disease severity, and alpha-galactosidase A activity. Eur Heart J. 2010;31(9):1088-1097. doi:10.1093/eurheartj/ehp588
Liu, Y., Bai, R., Wang, L., Zhang, C., Zhao, R., Wan, D., Chen, X., Caceres, G., Barr, D., Barajas-Martinez, H., Antzelevitch, C., & Hu, D. (2013). The parasternal long-axis view (A) and short-axis view (B) of an echocardiogram [Image]. In Identification of a novel de novo mutation associated with PRKAG2 cardiac syndrome and early onset of heart failure. PloS One, 8(5), e64603. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0064603
Oliveira JP, Ferreira S. Multiple phenotypic domains of Fabry disease and their relevance for establishing genotype- phenotype correlations. Appl Clin Genet. 2019;12:35-50. Published 2019 Mar 5. doi:10.2147/TACG.S146022
Kubo T. Fabry disease and its cardiac involvement. J Gen Fam Med. 2017;18(5):225-229. Published 2017 May 8. doi:10.1002/jgf2.76
Morrissey RP, Philip KJ, Schwarz ER. Cardiac abnormalities in Anderson-Fabry disease and Fabry's cardiomyopathy. Cardiovasc J Afr. 2011;22(1):38-44.
Wilson HC, Hopkin RJ, Madueme PC, et al. Arrhythmia and Clinical Cardiac Findings in Children With Anderson-Fabry Disease. Am J Cardiol.
2017;120(2):251-255.
doi:10.1016/j.amjcard.2017.04.016
Linhart A. The heart in Fabry disease. In: Mehta A, Beck M, Sunder-Plassmann G, eds. Fabry Disease: Perspectives from 5 Years of FOS. Oxford: Oxford PharmaGenesis; 2006.
Lavalle L, Thomas AS, Beaton B, et al. Phenotype and biochemical heterogeneity in late onset Fabry disease defined by N215S mutation. PLoS One. 2018;13(4):e0193550. Published 2018 Apr 5. doi:10.1371/journal.pone.0193550
Chimenti C, Pieroni M, Morgante E, et al. Prevalence of Fabry disease in female patients with late-onset hypertrophic cardiomyopathy. Circulation. 2004;110(9):1047-1053. doi:10.1161/01.CIR.0000139847.74101.03
Linhart A, Kampmann C, Zamorano JL, et al. Cardiac manifestations of Anderson-Fabry disease: results from the international Fabry outcome survey. Eur Heart J. 2007;28(10):1228-1235. doi:10.1093/eurheartj/ehm153
Mehta A, Clarke JT, Giugliani R, et al. Natural course of Fabry disease: changing pattern of causes of death in FOS - Fabry Outcome Survey. J Med Genet. 2009;46(8):548-552. doi:10.1136/jmg.2008.065904
West ML, Geldenhuys L, Bichet DG. Fabry nephropathy: a treatable cause of chronic kidney disease. Rare Dis Orphan Drugs J. 2024;3:22. doi:10.20517/rdodj.2023.61
Mannan F, Chinnadurai R, Wiltshire R, et al. Epidemiology and early predictors of Fabry nephropathy: evaluation of long-term outcomes from a national Fabry centre. J Nephrol. 2025;38:579-587. doi:10.1007/s40620-024-02170-9
Muntean C, Starcea IM, Stoica C, Banescu C. Clinical characteristics, renal involvement, and therapeutic options of pediatric patients with Fabry disease. Front Pediatr. 2022;10:908657. doi:10.3389/
fped.2022.908657
Azancot MA, Vila J, Dominguez C, Serres X, Espinel E. Multiple parapelvic cysts in Fabry disease. Múltiples quistes parapiélicos en la enfermedad de Fabry. Nefrologia. 2016;36(3):310-312. doi:10.1016/j.nefro.2015.12.003
Ries M, Bettis KE, Choyke P, et al. Parapelvic kidney cysts: a distinguishing feature with high prevalence in Fabry disease. Kidney Int. 2004;66(3):978-982. doi:10.1111/j.1523‑1755.2004.00846.x
Schiffmann R, Warnock DG, Banikazemi M, et al. Fabry disease: progression of nephropathy, and prevalence of cardiac and cerebrovascular events before enzyme replacement therapy. Nephrol Dial Transplant. 2009;24(7):2102-2111. doi:10.1093/ndt/gfp031
Arends M, Wanner C, Hughes D, et al. Characterization of Classical and Nonclassical Fabry Disease: A Multicenter Study. J Am Soc Nephrol.
2017;28(5):1631-1641. doi:10.1681/ASN.2016090964
Kotanko P, Kramar R, Devrnja D, et al. Results of a nationwide screening for Anderson-Fabry disease among dialysis patients. J Am Soc Nephrol. 2004;15(5):1323-1329. doi:10.1097/01.asn.0000124671.61963.1e
Nakao S, Kodama C, Takenaka T, et al. Fabry disease: detection of undiagnosed hemodialysis patients and identification of a "renal variant" phenotype. Kidney Int. 2003;64(3):801‑807. doi:10.1046/j.1523‑1755.2003.00160.x
Sims K, Politei J, Banikazemi M, Lee P. Stroke in Fabry disease frequently occurs before diagnosis and in the absence of other clinical events: natural history data from the Fabry Registry. Stroke. 2009;40(3):788-794. doi:10.1161/STROKEAHA.108.526293
Körver S, Vergouwe M, Hollak CEM, van Schaik IN, Langeveld M. Development and clinical consequences of white matter lesions in Fabry disease: a systematic review. Mol Genet Metab. 2018;125(3):205-216. doi:10.1016/j.ymgme.2018.08.014
Loeb J, Feldt-Rasmussen U, Madsen CV, Vogel A. Cognitive Impairments and Subjective Cognitive Complaints in Fabry Disease: A Nationwide Study and Review of the Literature. JIMD Rep. 2018;41:73-80. doi:10.1007/8904_2018_103
Cole AL, Lee PJ, Hughes DA, Deegan PB, Waldek S, Lachmann RH. Depression in adults with Fabry disease: a common and under-diagnosed problem. J Inherit Metab Dis. 2007;30(6):943-951. doi:10.1007/s10545‑007-0708-6
Hoffmann B, Beck M, Sunder-Plassmann G, et al. Nature and prevalence of pain in Fabry disease and its response to enzyme replacement therapy--a retrospective analysis from the Fabry Outcome Survey. Clin J Pain. 2007;23(6):535-542. doi:10.1097/AJP.0b013e318074c986
Cocozza S, Russo C, Pontillo G, Pisani A, Brunetti A. Neuroimaging in Fabry disease: current knowledge and future directions. Insights Imaging.
2018;9(6):1077-1088. doi:10.1007/s13244-018-0664-8
Zakaria Y, Yahya N, Kissani N. Cochleovestibular Signs As the First Manifestation of Fabry Disease: A Case Report and Literature Review. Cureus. 2024 Mar 30;16(3):e57289. doi:10.7759/cureus.57289. Link: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11058903/
Hoffmann B, Mayatepek E. Fabry disease-often seen, rarely diagnosed. Dtsch Arztebl Int. 2009;106(26):440-447. doi:10.3238/arztebl.2009.0440
Salazar P. A Case Report on Fabry Disease with Valsalva Retinopathy. Case Reports. 2023;1(1). Published October 8, 2023. Link: https://
clinicalinsightsineyecare.scholasticahq.com/article/88058-a-case-report-on-fabry-disease-with-valsalva-retinopathy
Gambini G, Scartozzi L, Giannuzzi F, et al. Ophthalmic Manifestations in Fabry Disease: Updated Review. J Pers Med. 2023;13(6):904. Published 2023 May 27. doi:10.3390/jpm13060904
Biddeci G, Spinelli G, Colomba P, Duro G, Giacalone I, Di Blasi F. Fabry Disease Beyond Storage: The Role of Inflammation in Disease Progression. Int J Mol Sci. 2025;26(15):7054. Published 2025 Jul 22. doi:10.3390/ijms26157054
Chu W, Chen M, Lv X, et al. Status and frontiers of Fabre disease. Orphanet J Rare Dis. 2025;20(1):123. Published 2025 Mar 13. doi:10.1186/s13023-025-03646-y
Lenders M, Menke ER, Brand E. Progress and Challenges in the Treatment of Fabry Disease. BioDrugs. 2025;39(4):517-535. doi:10.1007/s40259‑025-00723-3
Hoffmann B, Garcia de Lorenzo A, Mehta A, et al.Effects of enzyme replacement therapy on pain and health related quality of life in patients with Fabry disease: data from FOS (Fabry Outcome Survey). J Med Genet. 2004;42(3):247-252. doi:^**10.1136/jmg.2004.025791
Ali N, Gillespie S, Laney D. Treatment of Depression in Adults with Fabry Disease. JIMD Rep. 2018;38:13-21. doi:10.1007/8904_2017_21
Hughes DA, Pintos-Morell G, Kampmann C, et al. Long‑term effectiveness and safety outcomes in adults with Fabry disease treated with agalsidase alfa: 20 years of data from the Fabry Outcome Survey. Eur J Clin Invest. 2025;00:e70142. doi:10.1111/eci.70142
Beck M, Ramaswami U, Hernberg-Ståhl E, et al. Twenty years of the Fabry Outcome Survey (FOS): insights, achievements, and lessons learned from a global patient registry. Orphanet J Rare Dis. 2022;17:238. doi:10.1186/s13023-022-02392-9
Hagège A, Réant P, Habib G, et al. Fabry disease in cardiology practice: Literature review and expert point of view. Arch Cardiovasc Dis. 2019;112(4):278-287. doi:10.1016/j.acvd.2019.01.002

VV-MEDMAT-135490
2026 жыл, сәуір айы

Фабри ауруының таралуы 1:17 000-нан 1:117 000-ға дейін кең ауқымда өзгеріп отырады2

Фабри ауруының ең жиі кездесетін белгілері мен симптомдары:1,5-7